نيروهاى محلى ايران كه در جاى خود توانستند - بدون اينكه حكومت مركزى بغداد بتواند فعاليتهايشان را متوقف سازد - حاكميت و قلمروهاى سياسى برقرار كنند ؛ و نيز بدون اين نيروها نمىتوانستند خلافت عباسى را مصلوب الاختيار كنند . اين تحول سياسى با تحول فرهنگى مقارن شد ، چون در همين زمان ، زبان ادبى جديد فارسى به اوج خود رسيد و در پيشرفتهاى ادبى نخستين نظم تركان جلوه يافت ؛ و اين چيزى نبود جز يكى از نمونه‌هاى انگيزش فرهنگى ( گرچه نمونه بسيار چشمگير ) موجود ايران كه با جلوه‌هاى گوناگون ديگرش اغلب به ايرانيسم ( ايرانگرايى ) شهرت دارد . واقعيت اين است كه هيچ كدام از حكومتهاى متقارن ايران عمر طولانى نداشت . امّا حركتهاى فرهنگى كه تحت لواى آن حكومتها القاء و يا تشويق مىشدند ، همه شايان اعتنا بودند . آنها نشان خود را بر نواحى وسيعى از جهان اسلام - گرچه با شكلهاى - گوناگون بجا نهادند . تركانى كه بعدها از آسياى مركزى خروج كردند ، خود را از هواداران مشتاق اين فرهنگ اسلامى نشان دادند . اين گروههاى كوچنده را نمىتوان اردوهاى كاملا غيرمتمدن وحشى به حساب آورد ؛ كوچندگان ترك آناتولى در درجه اول مركب از ايلات بودند ولى در ميانشان عناصر يكجانشين نيز ديده مىشدند « 1 » . با وجود اين ، بعيد نيست كه تركان حتى پس از گرايش به اسلام ، روشنترين محملهاى فرهنگى را همراه خود به سرزمينهاى غربى برده و لذا باب تأثيرات كاملا تازه‌اى را گشوده باشند . به هر صورت ، نكته گفتنى اينكه فرهنگ ايرانى آن ايام ، جذابيت ويژه‌اى به آنان دميد كه به هر حال آماده پذيرش آن بودند . البته آنان هر چيزى را كه برايشان بند و سد و مانع در پى داشت نپذيرفتند و آنچه را هم كه جذب كردند بدون تغيير نگذاشتند . بجاى فرهنگ كمابيش منسجم اسلامى كه دستاورد خلافت عباسى بود ، يك فرهنگ كاملا جديد تركى - ايرانى پديد آمد كه معمولا در نواحى اسكان‌يافته تركان در خاك ايران و يا در هر جايى كه پس از تماس با اراضى ايران و فيضان فرهنگى آنان ، ظاهر شدند ، بروز كرد . اين دوره و مقطع آغازين تحول سياسى ملى نيازمند تفسيرى تازه - ولى نه بدون مجادله - است ( مسأله‌اى كه با تفصيلات بيشتر در خصوص صفويان بحث خواهد شد ) . در ميان كوچندگان ترك‌نژاد خاور نزديك ، اوغوزها يعنى اقوام تركمانى كه تحت رهبرى خاندان سلجوقى بودند ، در نتيجه برپايى چندين حكومت به موفقيت خاصى دست يافتند و حكومت آناتولى با پايتختى قونيه ( ايكونيوم - Iconium ، پيشين ) در بررسى ما اهميت خاصى دارد . در حكومت سلجوقى از همان آغاز ، فقط اين سلاطين جاه‌طلب ترك‌نژاد آسياى صغير نبودند كه به دنبال تصاحب قدرت بودند بلكه در درون و يا در حاشيه حكومتشان ، خاندانهاى مقتدر

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به سومر ، « Anadolu ya yalniz gocebe Turkler migeldi » .